Pierwsze zdania wystąpienia publicznego często decydują o jego powodzeniu. To wtedy słuchacze wyrabiają sobie pierwsze wrażenie o mówcy i podświadomie odpowiadają na pytanie, czy warto poświęcić mu swoją uwagę. Nawet najlepiej przygotowane przemówienie może okazać się nieskuteczne, jeśli jego początek nie zainteresuje odbiorców.
Nie jest to odkrycie współczesnych trenerów wystąpień publicznych. Już starożytni retorzy zastanawiali się, jak rozpocząć przemówienie, aby zdobyć uwagę, zaufanie i przychylność słuchaczy. Temu zagadnieniu wiele miejsca poświęcili między innymi Arystoteles czy Cyceron. Ich rozważania pozostają aktualne również dziś, niezależnie od tego, czy występujemy podczas konferencji biznesowej, prezentacji sprzedażowej, wykładu akademickiego czy przemówienia okolicznościowego.
Captatio benevolentiae - czym jest zdobywanie życzliwości odbiorców?
Podstawowym zadaniem wstępu, nazywanego w klasycznej retoryce exordium, jest przygotowanie odbiorców do wysłuchania dalszej części mowy. Wstęp to zresztą tylko jedna z czterech części przemówienia - cały układ opisujemy w artykule Jak napisać przemówienie? Sprawdzona struktura w 4 krokach.
Retorzy nazywali proces otwierania mowy captatio benevolentiae, czyli dosłownie „pozyskaniem życzliwości słuchaczy". Nie chodziło jednak wyłącznie o wzbudzenie sympatii. Dobry mówca powinien także przyciągnąć uwagę odbiorców, zdobyć ich zaufanie oraz przygotować ich na przyjęcie argumentacji.
Oczywiście zdobycie zaufania nie zależy wyłącznie od pierwszych słów. Znaczenie ma również autorytet mówcy (ethos), jego doświadczenie, reputacja, sposób wejścia na scenę, postawa ciała czy ton głosu. Znany ekspert lub lider zazwyczaj łatwiej buduje wiarygodność niż osoba występująca po raz pierwszy. Nie oznacza to jednak, że początkujący mówca jest skazany na porażkę. Odpowiednio skonstruowany wstęp potrafi skutecznie wyrównać te różnice.
4 sposoby zdobywania życzliwości według Cycerona
Już w starożytności zauważono, że życzliwość odbiorców można budować na różne sposoby. Cyceron w dziele De inventione wyróżnił 4 źródła budowania przychylności odbiorców.
1. Ab nostra persona - odwołanie do własnej osoby
Mówca przedstawia siebie, swoje doświadczenie, motywację lub osobistą historię. Nie chodzi o autopromocję, lecz o zbudowanie wiarygodności i pokazanie, dlaczego właśnie on zabiera głos w danej sprawie.
2. Ab adversariorum persona - odwołanie do strony przeciwnej
W klasycznej retoryce ten sposób wykorzystywano przede wszystkim w mowach sądowych i politycznych. Polegał na przedstawieniu przeciwnika lub odmiennego stanowiska w taki sposób, aby uwypuklić własną argumentację.
3. Ab auditorum persona - odwołanie do odbiorców
To jedna z najczęściej wykorzystywanych technik również współcześnie. Mówca odwołuje się do doświadczeń, potrzeb, problemów lub wartości swoich słuchaczy, dzięki czemu buduje poczucie wspólnoty. Często wykorzystuje się komplement jako formę dowartościowania odbiorców.
4. A rebus ipsis - odwołanie do samej sprawy
Czasami najlepszym sposobem rozpoczęcia przemówienia jest pokazanie, dlaczego omawiany temat jest ważny. Można wykorzystać aktualne wydarzenie, zaskakującą informację, problem społeczny lub dane, które natychmiast uzasadniają potrzebę rozmowy.
Jak rozpocząć wystąpienie publiczne? 5 sprawdzonych sposobów
Klasyczna teoria to jedno, ale jak przełożyć ją na pierwsze zdania konkretnego wystąpienia? Poniżej pięć sprawdzonych sposobów na rozpoczęcie przemówienia: pytanie retoryczne, komplement, krótka historia, cytat oraz odwołanie do wspólnych doświadczeń. Każdy z nich realizuje zasadę captatio benevolentiae, a wybór zależy od tematu, odbiorców i stylu mówcy.
1. Rozpocznij od pytania retorycznego
Pytanie retoryczne angażuje odbiorców już od pierwszych sekund. Nawet jeśli nikt nie odpowiada na głos, słuchacze automatycznie zaczynają szukać odpowiedzi. To narzędzie pozwala mówcy przejąć kontrolę nad tym, co dzieje się w głowach odbiorców.
Przykład: Gdyby dziś Państwa zespół miał opisać Was jako lidera w trzech słowach, jakie byłyby to słowa?
2. Skomplementuj odbiorców
Komplement ma ogromną siłę. Pozwala dowartościować odbiorców, pozyskać ich przychylność, ale i zbudować pewien rodzaj wspólnoty. Nie może być to pochlebstwo dalekie od prawdy ani też wygłoszone z przesadą, bo skutek będzie odwrotny od założonego.
Przykład: Każda osoba obecna na tej sali odpowiada nie tylko za wyniki, ale przede wszystkim za ludzi. To odpowiedzialność, której nie da się zastąpić żadnym algorytmem ani sztuczną inteligencją.
3. Opowiedz krótką historię
Narracja od tysięcy lat należy do najskuteczniejszych narzędzi retorycznych. Dobrze opowiedziana historia pozwala szybko wzbudzić emocje i stworzyć kontekst dla dalszej argumentacji.
Przykład: Wyobraźmy sobie dwie osoby stojące przed tym samym mostem. Jedna widzi przeszkodę, druga drogę do celu. Most się nie zmienił. Zmienił się jedynie sposób patrzenia. Podobnie jest ze zmianą w organizacjach.
4. Wykorzystaj cytat
Dobrze dobrany cytat wzmacnia autorytet mówcy i stanowi naturalne wprowadzenie do tematu.
Przykład: Jeff Bezos mawiał, że marka to to, co ludzie mówią o nas wtedy, gdy wychodzimy z pokoju. To zdanie odnosi się nie tylko do firm. Dotyczy również każdego lidera i każdego mówcy.
5. Odwołaj się do wspólnych doświadczeń
Nic tak nie buduje relacji z publicznością jak pokazanie, że mówca rozumie jej codzienne doświadczenia.
Przykład: Każdy z nas przynajmniej raz wyszedł ze spotkania z poczuciem, że trwało godzinę, choć można było przekazać wszystko w piętnaście minut. Dzisiaj porozmawiamy o tym, jak mówić tak, aby odbiorcy chcieli słuchać do końca.
Czego unikać na początku przemówienia?
Skoro wiadomo, co działa, warto też wiedzieć, co osłabia wstęp już na starcie. Najczęstsze błędy to rozpoczynanie od przeprosin, podważanie własnych kompetencji („nie jestem ekspertem") czy poprzestanie na samym powitaniu. Wspólnym mianownikiem jest marnowanie pierwszych sekund - momentu, w którym uwaga odbiorców jest największa. Wszystkie te zwroty, wraz z podpowiedziami, czym je zastąpić, omawiamy w artykule Jak nie zaczynać przemówienia? Początki wystąpień, których należy unikać
Dobry początek przygotowuje na resztę przemówienia
Dobry wstęp nie ma zaskakiwać za wszelką cenę. Jego zadaniem jest przygotowanie słuchaczy do przyjęcia argumentów, wzbudzenie zainteresowania oraz zbudowanie zaufania do mówcy. Właśnie dlatego zasada captatio benevolentiae pozostaje jednym z najważniejszych elementów klasycznej retoryki i do dziś stanowi fundament skutecznego otwierania każdego wystąpienia publicznego. Konstruowania takich wstępów - i całych przemówień - można nauczyć się podczas szkoleń z wystąpień publicznych.
FAQ - najczęstsze pytania o rozpoczynanie przemówienia
Ile powinien trwać wstęp wystąpienia?
Wstęp powinien zajmować około 10-15 procent całego wystąpienia. W praktyce oznacza to, że w dziesięciominutowej mowie na zdobycie uwagi i życzliwości słuchaczy jest około minuty. Im krótsze wystąpienie, tym szybciej trzeba przejść do sedna.
Czy zaczynać przemówienie od żartu?
Tylko wtedy, gdy żart jest związany z tematem, dopasowany do odbiorców i naturalny dla mówcy. Nieudany dowcip na otwarcie jest trudniejszy do odrobienia niż neutralny początek, dlatego bezpieczniejszą formą humoru jest lekka autoironia lub zabawna obserwacja z życia, a nie opowiadanie kawałów.
Czy przedstawiać się na początku wystąpienia?
Jeśli mówcę zapowiedział prowadzący, powtarzanie pełnej prezentacji własnej osoby jest zbędne. Wystarczy jedno zdanie łączące doświadczenie mówcy z tematem - zgodnie z opisaną przez Cycerona zasadą ab nostra persona chodzi o wiarygodność, nie o autopromocję.
Źródła:
M. T. Cicero, O inwencji retorycznej. De inventione, przeł. K. Ekes, Warszawa 2013. M. Korolko, Sztuka retoryki. Przewodnik encyklopedyczny, Wiedza Powszechna, Warszawa 1990. M. Herman, Pytania retoryczne w exordium i narratio mowy Cycerona „Pro Sexto Roscio Amerino", „Studia Litteraria Universitatis Jagellonicae Cracoviensis", z. 4, 2009.
